Regels van het vasten: wat het vasten verbreekt en wat niet — een gedetailleerde gids met bewijzen

1De tijd en grenzen van het vasten

Het vasten begint bij de ware dageraad (een zich verspreidend wit licht aan de horizon) en eindigt wanneer de zonneschijf volledig onder is. Roosters voegen een veiligheidsmarge van ongeveer tien minuten vóór dageraad in (imsak) voor wie het dageraadlicht moeilijk kan onderscheiden:

2Het voornemen en zijn tijdstip; de soehoer uitstellen en de iftar bespoedigen

Het voornemen is een voorwaarde van het vasten: een innerlijk besluit om voor God te vasten, geen uitgesproken formule. Voor Ramadan is het voornemen geldig op elk moment van de nacht tot dicht bij dageraad; wie 's nachts het voornemen tot vasten niet heeft genomen, heeft geen vasten, volgens de meerderheid:

Voor vrijwillig vasten staat de meerderheid toe het voornemen overdag te nemen. Aanbevolen is de soehoer uit te stellen tot vlak vóór dageraad en het vasten bij zonsondergang onverwijld te verbreken — een zegen voor lichaam en ziel:

Het is aanbevolen het vasten met dadels en water te verbreken, zoals de Profeet ﷺ deed vóór het Maghrib-gebed:

3Echtelijke intimiteit overdag in Ramadan

Echtelijke betrekkingen zijn volstrekt toegestaan in de nachten van Ramadan, zoals Soera Al-Baqarah 2:187 hierboven vermeldt; wat na de iftar tot dageraad gebeurt, vereist niets meer dan de ghusl. Overdag is het echter de enige handeling waarvoor de meerderheid zowel inhaalvasten als verzoening vereist:

Wie opzettelijk gemeenschap heeft met zijn vrouw op een dag van Ramadan, maakt zijn vasten nietig, en de meerderheid verplicht hem: het inhalen van die dag, en een getrapte boetedoening die slechts mag worden omgeruild wanneer iemand daartoe onmachtig is: een slaaf vrijlaten; anders twee opeenvolgende maanden vasten; anders zestig armen voeden. De sjafi'ieten en hanbalieten houden de boetedoening voor verschuldigd door elke echtgenoot die er vrijwillig toe handelt, terwijl de hanafieten en malikieten haar voor verschuldigd houden door de echtgenoot alleen. Wie het uit vergissing of onder dwang doet, is noch het inhalen noch de boetedoening verschuldigd — integendeel, de meerderheid houdt een gedwongen daad zelfs niet voor vastenbrekend:

Wie zich na dageraad van de grote onreinheid wast, heeft een geldige vasten, volgens de meerderheid — de Profeet ﷺ ontwaakte in Ramadan in een toestand van grote onreinheid, waste zich en vastte:

Kussen en omarmen zonder zaaduitstorting verbreekt het vasten niet, volgens de meerderheid, al is het bewust opwekken van begeerte overdag afkeurenswaardig uit vrees voor afglijden. Als er zonder gemeenschap een zaaduitstorting plaatsvindt (door kussen, omarmen of zelfbevrediging) lopen de meningen uiteen: het vereist inhaalvasten zonder verzoening volgens Hanafieten en Hanbalieten, en niets volgens Shafi'ieten en Malikieten; raadpleeg voor casusdetails een vertrouwde geleerde. Merk op dat de nachten van de maand ruim genoeg zijn, en uitstel uit voorzorg is toegestaan.

4Wat het vasten verbreekt

• Opzettelijk eten of drinken, hoe weinig ook. Wie vergeet en eet, herinner hem zachtmoedig — alleen de opzettelijke handeling wordt aangerekend.
• Gemeenschap op een dag van Ramadan: inhaalvasten plus de verzoening in rangorde (een slaaf vrijkopen, dan twee maanden vasten, dan zestig mensen voeden), zoals in de sectie over het huwelijk hierboven.
• Opzettelijk braken: wie het opwekt verbreekt het vasten, volgens de meerderheid; wie erdoor wordt overmeesterd, is niets verschuldigd, volgens de hadith van Abu Hurayra: “Wie door braken wordt overmeesterd hoeft niet in te halen, maar wie opzettelijk braakt moet inhalen” (Abu Dawud 2380, Ahmad 10463 — de overleveringsketen wordt betwist, maar de juristen steunen erop).
• Menstruatie en bloedverlies na de bevalling: zij pauzeren het vasten en halen de dagen in na de reiniging, hoe lang het ook duurt — “Is het niet zo dat wanneer u menstrueert, u noch bidt noch vast?” (Al-Bukhari 321, Muslim 335).
• Voedende injecties: die die voedsel en drank vervangen, zoals infuusvoeding; hedendaagse juristen zijn het erover eens dat zij het vasten verbreken, omdat hun werking die van eten is.
• Roken, shisha en e-sigaretten: zij verbreken het vasten volgens de meeste hedendaagse juristen, als bewuste inname; wie rookt, haalt de dag in.
• Opzettelijk eten vóór zonsondergang doordat men de tijd verkeerd inschat: de dag moet worden ingehaald.

5Wat het vasten niet verbreekt — en waar geleerden verschillen

Alles wat onvrijwillig is of de maag nooit bereikt, is als stof en waterdamp: het verbreekt het vasten niet. Waar meningsverschillen bestaan, presenteren wij de standpunten zoals zij zijn:

• Vergeten eten of drinken: verbreekt het vasten niet, volgens consensus; de persoon zet het onmiddellijk voort zodra hij eraan herinnerd wordt.
• Speeksel inslikken: verbreekt het vasten niet, zelfs niet in hoeveelheid.
• Siwak en tandpasta: toegestaan, met zorg dat u geen water of schuim inslikt; bewust inslikken van pasta nadert het verbreken van het vasten in de opvatting van de meest voorzichtige geleerden. Sommige hedendaagse juristen keuren het af om de siwak overdag te laten, in de veronderstelling dat hij het vasten verbreekt.
• Het spoelen van de mond en het trekken van water in de neus bij de woedoe: toegestaan met zorg; te krachtig inhaleren overschrijdt de grens volgens veel juristen — “Snuffel grondig water op in de neus, tenzij u aan het vasten bent” (Abu Dawud 142, At-Tirmidhi 78 — hasan).
• Niet-voedende injecties (plaatselijke verdoving, niet-voedende medicijnen): de meeste hedendaagse juristen oordelen dat zij het vasten niet verbreken, omdat zij noch voedsel zijn noch een vervanging daarvoor; een minderheid is voorzichtig met waterige infusen. Vraag een vertrouwde geleerde naar uw situatie.
• Bloedonderzoek en bloeddonatie: verbreken het vasten niet, volgens de meeste hedendaagse juristen, omdat het niet omvangrijk is en de maag niet bereikt; sommigen zijn voorzichtig met grote donaties die verzwakking veroorzaken.
• Oog- en oordruppels: verbreken het vasten niet volgens Shafi'ieten en veel hedendaagse juristen, omdat zij de maag niet bereiken; Hanafieten zijn voorzichtig met neusdruppels, zoals hierna vermeld.
• Neusdruppels: verbreken het vasten niet volgens de sjafi'ieten en hanbalieten; de hanafieten zijn van mening dat zij dat wel doen, omdat de neus een doorgang naar de keel is.
• Een astmainhalator: verbreekt het vasten niet volgens de meeste hedendaagse juristen en fiqh-instanties, omdat het een damp zonder voedingswaarde is; een minderheid — volgens de klassieke redenering van de Hanafieten — acht het verbrekkend, omdat ingeademde vloeistof de keel bereikt.
• Sublinguale medicatie (bijv. nitroglycerine): verbreekt het vasten niet volgens de meeste hedendaagse juristen, omdat het via het speeksel in het bloed wordt opgenomen zonder de maag te bereiken; sommigen zijn voorzichtig met het inslikken van resten.
• Wierook en parfum: parfum ruiken verbreekt het vasten niet, volgens consensus; bewust wierookrook inademen verbreekt het vasten niet volgens de meerderheid, al achten sommige latere geleerden de blootstelling afkeurenswaardig.
• Zwemmen, baden en douchen: niets daarvan verbreekt het vasten, met zorg tegen het inslikken van water — en sommigen zijn voorzichtig met diep water in de oren.
• Aderslaten en opzettelijke aderlating: een oud geschil — in een aan de Profeet toegeschreven overlevering: “De aderlater en de geaderde hebben het vasten verbroken” (Abu Dawud 2367, Ibn Majah 1675); Malikieten en Hanbalieten achten beide verbrekkend, Shafi'ieten achten gewone aderlating niet verbrekkend, waarbij de betekenis van de hadith wordt betwist. Kleine bloedonderzoeken en donatie zijn niet vergelijkbaar met aderslaten.
• Bloed dat onvrijwillig vloeit (een wond, het trekken van een tand, een neusbloeding): verbreekt het vasten niet, volgens de meerderheid, zolang er niets wordt doorgeslikt.
• Een natte droom: verbreekt het vasten niet, omdat het onvrijwillig gebeurt; men wast zich en zet het vasten voort.
• Flauwvallen: het is geen opzettelijke verbreking van het vasten; wie een hele dag buiten bewustzijn is — Hanafieten eisen inhaalvasten, Shafi'ieten en Hanbalieten achten het vasten geldig mits het bewustzijn vóór de avond terugkeert.
• Stof, vliegen en gruis vermengd met speeksel: verbreekt het vasten niet, met zorg dat men geen zware ophoping doorslikt.
• Kauwgom: als zij smaakloos is, verbreekt zij het vasten niet volgens hen die haar toestaan, al is zij zonder noodzaak afkeurenswaardig; als zij van smaak is of gezoet, achten de meeste hedendaagse juristen haar verbrekkend uit voorzorg — en het doorslikken van stukjes verbreekt het vasten wel.
• Een kok die proeft: verbreekt het vasten niet zolang er niets wordt doorgeslikt en de mond wordt nagespoeld; zonder noodzaak afkeurenswaardig.

6Ontheffingen: zieken, reizigers, menstruerende vrouwen, ouderen, kinderen, zware arbeiders en de westerse landen

• De zieke: een milde ziekte die hij kan verdragen — vasten is beter; als het vasten hem schade zou doen of het herstel ver weg is, verbreekt hij het vasten en haalt hij het in; als hij duurzaam onmachtig is, is alleen de fidyah verschuldigd.
• De reiziger: hij mag het vasten verbreken op een wettige reis van ongeveer tachtig kilometer naar de maatstaf van veel hedendaagse juristen (de regel van de meerderheid: een reis van dag en nacht), en haalt het na Ramadan in; als reizen niet zwaar voor hem is, is vasten beter volgens de meeste juristen.
• Menstruerende vrouwen en vrouwen na de bevalling: zij pauzeren het vasten en halen de gemiste dagen in na de reiniging, zonder fidya verschuldigd, volgens consensus.
• Ouderen die duurzaam niet meer kunnen vasten: zij verbreken het vasten voorgoed en voeden een arme voor elke dag (fidyah); sommigen houden twee armen per dag aan.
• Kinderen: vóór de puberteit is geen vasten verschuldigd; veel geleerden moedigen training aan vanaf ongeveer tien jaar, met oefenvasten passend bij de leeftijd.
• Mensen met zware arbeid en sporters: moeite alleen geeft geen ontheffing — het vasten blijft verschuldigd; als het werk reële schade dreigt toe te brengen, verandert hij van werk als dat kan, of verbreekt het vasten en haalt het in. Sporters stemmen hun trainingskalender eveneens af op de maand.
• Lange dagen in het Westen en poolgebieden: waar de nacht zeer kort of de dag uiterst lang is, menen veel geleerden van vandaag — en de Internationale Islamitische Fiqh-Academie (3e zitting, 1986, resolutie 67/3-3) — dat wie leeft waar nacht of dag domineert, vastt per analogie met het dichtstbijzijnde land met een normale dag-nachtbalans. Anderen (waaronder Ibn Uthaymin) menen dat waar de zon zichtbaar opgaat en ondergaat, het vasten loopt van de dageraad tot de zonsondergang van dat land, hoe lang ook. Volg het advies dat in uw land geldt.

7Zwangere en zogende vrouwen: inhalen of fidyah?

De rechtsscholen verschillen over wat op de ontheffing volgt: de hanafieten zeggen alleen inhalen; de sjafi'ieten en hanbalieten zeggen inhalen plus fidyah als zij alleen voor haar kind vreest; de malikieten zeggen dat de zwangere vrouw inhaalt terwijl de zogende vrouw inhaalt en een arme voedt. Raadpleeg een vertrouwde geleerde en uw arts.

8Inhalen, verzoening en fidya — en vasten namens overledenen

• Inhalen (qada): gemiste dagen worden ingehaald vóór de volgende Ramadan; uitstel zonder geldige reden is afkeurenswaardig in de ogen van de juristen — Aïsha stelde de hare gewoonlijk uit tot Sha'ban:
• Verzoening (kaffara): specifiek voor opzettelijke gemeenschap op een dag van Ramadan, in rangorde: een slaaf vrijkopen, dan twee opeenvolgende maanden vasten, dan zestig arme mensen voeden (Al-Bukhari 1936, Muslim 1111).
• Fidya: één arme persoon voeden per dag, voor ouderen die blijvend ongeschikt zijn (Soera Al-Baqarah 2:184) — en, volgens het geschil hierboven, voor sommige zwangere/zogende vrouwen. De maat, volgens de meeste juristen, is een mudd hoofddevoedsel (circa 1,5 kg tarwe, rijst of de waarde ervan).
• Wie overlijdt terwijl hij vastendagen van Ramadan open heeft staan: zijn voogd vast in zijn plaats, met zijn toestemming —

Vrijwillig of als gelofte vasten namens overledenen is ruimer; buiten Ramadan oordelen de geleerden soepeler — raadpleeg een vertrouwde geleerde voor bijzonderheden.

Frequently asked questions